Jugoslav Veljkovski, dipl

KANCELARIJSKO POSLOVANjE I ARHIVSKA SLUŽBA U

NOVOM SADU 1914 – 1954.

U godinama Prvog svetskog rata 1914 – 1918. većina srpskih ustanova je bila raspuštena i tom prilikom su njihove arhive bile konfiskovane i razvučene od tadašnjih policijskih i sudskih vlasti, a delom i direktno uništene od strane austrougarskih vojnika. Pretpostavlja se da su tada većim delom bile uništene arhive Srpske čitaonice, Društva za narodno pozorište i Zadruge Srba zanatlija (ostali samo protokoli zapisnika)[1]

Nakon ulaska Novog Sada u Kraljevinu SHS došlo je do izvesnih promena u vođenju kancelarijskog poslovanja što se odrazilo i na arhivsku praksu koja je do tada priemnjivana. Ministarski Savet nove države je doneo Raspis o jednoobraznom i preglednom vršenju državne administracije prema kojem se od sada u svim državnim nadleštvima i ustanovama, kao i po opštinskim i samoupravnim telima, akta ne numerišu na svojoj poleđini, već samo i jedino stavljanjem štembilja odm ah ispod teksta i to sa leve strane i do samog teksta. Tekst se imao ispisivati preko cele strane a ne samo preko jedne polovine, izuzev kada se radi o donošenju rešenja. Pri zasnivanju jednog predmeta na početnom aktu treba uvek da pri vrhu teksta sa leve strane stoji kratak siže. Ovim merama je učunjen značajan otklon od austrougarske prakse kancelarijskog poslovanja.[2] Šaroliko vođenje administracije je ipak opstalo, pa je Kraljevska banska uprava Dunavske banovine – Novi Sad ponovo donela raspis o jednoobraznom vođenju administracije i hronološkog slaganja arhive.[3] Ovo privremeno rešenje je ostalo na snazi sve do 1931. godine kada je donet Poslovnik za opšte upravne vlasti.[4] Na osnovu ovog poslovnika se utvrđivao način poslovanja i rukovođenja službenim aktima i po prvi put se definiše razvod i sređivanje akata u arhivi.

Kao gradski arhivari u periodu između dva svetska rata pored Ranka Slavnića, spominju se vrlo kratko vreme Boža Vilovski, da bi 20. aprila 1934. u zvanje novog glavnog gradskog arhivara bio uveden Sava Oberknežević. Za posao arhivara tada nije postojao državni ispit. Statuti Magistrata slobodnog kraljevskog grada od 1908. g. su razlikovali arhivara od glavnog arhivara. Kada je to 1913. godine izmenjeno i arhivar uzet za glavnog arhivara, postavljalo se pitanje po kom platnom razredu će arhivari biti isplaćivani. Sve vreme između dva svetska rata, gradski arhivari se žale na nisku platu. Posebno je bio zanimljiv slučaj Save Oberkneževića, koji je na kraju dospeo i do Upravnog suda u Beogradu. Sava Oberknežević je službovao u Novom Sadu, Bajmoku, Kisaču, Vladimirovcima, Kulpinu, Starom Futogu i Temerinu, jedan je od osnivača i vođa Srpskog sokola u Novom Sadu, a kao vođa narodne straže je 1918. godine oružanom silom držao danonoćne straže, razoružao mađarsku policiju i držao most sve do dolaske srpske vojske, radio kao državni komesar, ali kao gradski arhivar nije mogao imati veću platu od jednog baštovana.[5]

Pravo pregleda stanja u gradskoj arhivi je imao veliki beležnik. Prema jednom zapisniku o pregledu gradske arhive od 20. juna 1928. godine veliki beležnik Jovan Lakić konstatuje : U gradskoj arhivi sam pronašao potpun red bez ikakvog zaostatka u u redovnom dnevnom poslovanju. Gl. gr. arhivar Ranko Slavnić vrši sve dužnosti koje su mu određene gradskim organizacionim statutom izuzev sređivanja stare istorijske arhive grada, ti se spisi nalaze delom na tavanu gradske kuće i čije je sređivanje izdato...Vasi Stajiću, profesoru muške gimnazije u Novom Sadu. Konstatovao sam da se nisu ni do sada posebno vodili originalni dokumenti, osnovna pisma, originalni ugovori grada i drugi važniji dokumenti nabrojeni u t.5 paragrafa 243 gr. org. Statuta. Smatram potrebnim, da bi se ovi spisi trebali skupiti i u gr.arhivi odvojeno držati od ostalih spisa, a ne kao što je to do sada bilo stavljeno delom među ostala akta, delom pak čuvaju se u gradskoj blagajni.[6]

Takozvani “istorijski deo arhive”[7] su sređivali Vasa Stajić, Mita Đorđević i Dimitrije Kirilović. Najveći deo tekuće i arhive iz novijeg perioda, kao i računovodstvena arhiva se nalazila u sobi pored svečane dvorane, dok je starija arhiva bila smeštena na tavanu gradske kuće, u nesređenom stanju. Nakon ujedinjenja Novog Sada i Petrovaradina 1931. godine, stariji deo arhive Magistrata je prenet u zgradu petrovaradinskog Magistrata, kao i deo Državne Arhive.

Pre osnivanja arhiva kao ustanova za zaštitu arhivske građe jedina institucija u kojoj se koliko – toliko vodilo računa o arhivi su bili organi uprave grada. Ostale arhive su čuvane nestručno i ne uvek savesno. Stanje gradske arhive u zgradi Magistrata je bilo loše. Komanda varoške Požarne čete je čak 1924. podnela prijavu Gradonačelniku da se mora srediti taj nered na tavanu i osoblju zabraniti pušenje u tom prostoru. Isti zahtev je podnet i krajem 1925. pošto arhiva i dalje nije sređena a opasnost od požara i dalje postoji. Gradski arhivar Ranko Slavnić je 1925. godine sa svojim osobljem sređivao arhivu u sobi koja se nalazila pored svečane dvorane. Ponovo su Slavnić i Jovan Lakić, gradski senator, pregledali tavan i ustanovili da su na njemu razni spisi i knjige razbacani i u najvećem neredu. Slavnić je kao glavni gradski arhivar započeo sa sređivanjem i uočio veoma važne dokumente za Novi Sad, poput Statuta iz 1748. i sl. Odmah je podneo predlog o nastavku sređivanja, gde je između ostalog tražio i honorar za svoj rad pošto je imao ostajati i posle radnog vremena, ali Savet, osim što je primio na znanje predlog nije ništa konkretnije učinio. Ovo prebacivanje odgovornosti je trajalo sve do 1928. godine, kada je posao na sređivanju dobio Vasa Stajić. U međuvremenu je požar na tavanu, na koji se stalno ukazivalo, zaista i izbio decembra 1926. godine, i to upravo među starim papirima, ali je ugašen zahvaljujući prisebnosti gradske požarne čete. Ranko Slavnić ponovo traži 1927. da mu se odobri škartiranje arhivskih spisa za period 1867. do 1897. godine.

Veliki župan iz Sombora je u svom dopisu iz 1926. godine upozorio poglavarstvo da obrati pažnju na dokumenta koja sadrže podatke vezane za istoriju narodnog oslobođenja i ujedinjenja (1908 – 1918), i da se ta građa ne sme uništavati već brižljivo čuvati.[8] Ministarstvo unutrašnjih dela je takođe preko Velikog župana bilo prosledilo dopis gradskom poglavarstvu da je uočena pojava da se stare arhive nemilosrdno uništavaju i stoga ono sugeriše “kako u tim starim arhivama ima stvari od velike vrednosti a naučni i nacionalni interesi nalažu da se tome uništavanju stane na put, to je Ministarstvu Prosvete čast zamoliti da izvolite izdati naređenje, područnim organima kojima se zabranjuje da uništavaju iz starih arhiva sve dok ih stručnjaci prethodno ne pregledaju”.[9] Uz ovaj zahtev išlo je i naređenje da arhivar svakog meseca sastavlja spisak svih časopisa, stručnih listova, dnevnika i zbornika zakona i naredbi, kao i da redovno pregleda brojeve Službenih novina, kako bi o svim važnijim zakonima i naredbama izvestio zadužene referente. Nezadovoljan ovakvim novim zadacima Slavnić je zatražio još jednog radnika, ali mu je Savet odgovorio da je pravilnim rasporedom radnih zadataka moguće ispuniti sve obaveze.[10] Ranko Slavnić, kao glavni gradski arhivar, je zatražio od dr. Mite Đorđevića, kod koga se svojevremeno zatekla ta arhiva, da je preda u arhivu gradskog poglavarstva. Đorđević je odgovorio da se arhive Narodne uprave i Srpskog narodnog odbora nalaze kod Instituta za sakupljanje izvora 1908 – 1918.[11] Iz Beograda odgovorio Stanoje Stanojević, u ime Instituta, da je ova građa sada vlasništvo države i da se može dobiti samo prepis ove građe i to samo u slučaju osnivanja vojvođanske arhive, posle čega je ona postala bespredmetna za gradski arhiv.

Dimitrije Kirilović je 1926. kao upravnik novoformirane Državne arhive u Novom Sadu, zatražio od gradskog Saveta da preuzme arhivu Magistrata slobodnog kraljevskog grada Novog Sada. “Kako nam je poznato da se veći deo arhive grada Novog Sada ne nalazi u podesnim prostorijama, već je u nedostatku istih smešten na tavanu i u podrumu Gradske kuće, i kako nema izgleda da će ih skoro imati, to mi je čast predložiti proširenom gradskom Savetu da izvoli doneti odluku da se istorijski deo arhive grada Novog Sada, tu mislimo na sva ona akta koja su likvidirana, prenese u Državnu arhivu u Novom Sadu, gde će se ona po stručnim propisima srediti i čuvati, i ujedno kao dragocen materijal za istoriju Vojvodine učiniti pristupačnim naučnim radnicima.”. Gradski Savet je odgovorio da ne može uvažiti Kirilovićev predlog sa obzirom da je već rešeno da se Vasa Stajić prihvati sređivanja tog “takozvanog istorijskog dela arhive i tako učini pristupačnim i za naučno istraživanje.”[12]

Vasa Stajić nije preterano žurio i tek je početkom 1928. ponudio svoje usluge za koje je zatražio 15.000 dinara. Pošto je trebalo skinuti sa tavana arhivu i smestiti je u jednu posebnu prostoriju u podrumu gradske kuće. Stajić daje i ocenu te građe: “mnoga su akta na tavanu delimično istrunula. Ja ću truli njihov deo pri prvom otvaranju pročitati i ispisati ono što se još može pročitati, pre nego što otpadnu truli krajevi i tek onda očistiti takav akt od prašine i staviti ga na njegovo mesto. Staraću se i o nabavci male biblioteke koja će naučnim radnicima olakšati razumevanje života i rada novosadskog Magistrata. Molim Senat da u sobi gde će biti smeštena Istorijska arhiva podigne police za protokole i akta (sve jednake visine 40 cm)...

Ranko Slavnić, glavni gradski arhivar, je uložio žalbu na ovakvo rešenje tvrdeći da u gradskom statutu nigde nema traga da se sređivanje arhive može i sasvim stranom čoveku poveriti , - a osobito stare dokumente za koje arhivar moralno i materijalno odgovara. Isti posao za koji se nudi g. profesor Vasa Stajić ja ću ga kao gradski arhivar i bez ikakvog honorara uraditi, jer mi spada u zvaničnu dužnost, te bi se na taj način gradu uštedilo godišnje preko desetak hiljada”. Savet grada je proučio ove predloge i našao da su koristni i prihvatljivi pošto se kao prvo skidanjem sa tavana uklanja velika požarna opasnost, drugo, dragoceni materijal se spašava od sigurnog propadanja i najposle sređivanjem se omogućava pristup naučnim radnicima i može biti od velike koristi ne samo za istoriju grada nego i za kulturnu istoriju celog naroda.Period koji je trebao da sređuje Stajić je bio do 1880. godine dok je za period posle te godine trebao da brine glavni gradski arhivar. 29. marta 1928 godine Vasa Stajić je uveden u dužnost čuvara istorijske arhive Novog Sada. U svom pismu od avgusta 1928. godine Stajić ukazuje na nedostatak dokumenata od pre elibertacije i traži da mu se isplati za troškove potrebne za putovanje u Beč i Zagreb radi prepisivanja traženih dokumenata što mu je savet i odobrio. Stajić je pored Beča i Zagreba posetio i arhive u Subotici i Somboru gde ja takođe prepisivao dokumente vezane za Novi Sad. Kako je 1929 godine postao direktor gimnazije u Subotici morao je odstupiti sa mesta čuvara arhiva Novog Sada, nimalo skromno tvrdeći kako je “sredio za naučnu upotrebu dragocenu jednu arhivu o kojoj će sa poštovanjem nekada govoriti Srpska Nauka”, i sada traži razrešnicu.[13]

U budžetu za 1930. godinu bilo je predviđeno da se ponudi Miti Đorđeviću da nastavi sa sređivanjem “istorijske arhive” što je ovaj i prihvatio. Mita Đorđević je započeo ovaj ni malo lak posao i do 1933. je uradio veći deo arhive i zatražio da se naznači da je privremeno bez izbora postavljen za uređenje arhive, kao stručnjak diplomski kvalifikovan za predavanje istorije u srednjoj školi. Tada je došao predlog da se gradska arhiva prenese u prostoriji bivšeg petrovaradinskog magistrata. Ovde je trebao biti preseljen tzv. Istorijski deo arhive, za period 1748 – 1850. godine, dok bi u dotadašnjim prostorijama arhive ostale samo računske knjige i deo arhive koji nije potpadao pod “istorijsku arhivu”. Pored Đorđevića za arhivu se imao primiti i jedan pomoćni radnik, kao poslužitelj u arhivskim prostorijama. Na ime sređivanja arhive Miti Đorđeviću su isplaćivani honorari sve do 1940. godine. 14. marta 1940. godine, Poglavarstvo je otkazalo službu Đorđeviću a posao prepustio Dimitriju Kiriloviću, upravniku Državne arhive u Novom Sadu koji je trebao ovaj posao obavljati besplatno. Već od oktobra 1940. Kirilović ipak dobija oko 580 dinara kao nagradu za svoj posao. Nakon spajanja Novog Sada i Petrovaradina u jedno mesto došlo je do preuzimanja arhive Petrovaradina od 1905. do 1926. godine. Tom prilikom je petrovaradinski arhivar Gustav Kurbatfinski zadužen da svu arhivu drži pod ključem. Knjige protokola iz poslednjih godina se imaju preneti u gradski protokol.[14]

Prema izveštaju glavnog arhivara gradska arhiva je bila smeštena u podrumu Gradske kuće ali su te prostorije bile nehigijenske i nezdrave, te se osećao jak smrad. Juna 1931. godine posle jake kiše se izlila kanalizacija. Zbog toga je građevinsko odeljenje grada Novog Sada predložilo da se arhiva i gradski protokol isele iz ovih prostorija.[15] Za period 1. jun 1933 – 31. maja sklopljen je ugovor kojim je Gradski savet bio zakupio od Matice srpske prostor za smeštaj arhive na prvom spratu zgrade na trgu Oslobođenja broj 2.[16] Tokom jula je gradski protokol i arhiva preseljen iz zgrade Matice Srpske u zgradu Srpske pravoslavne crkvene opštine.[17]

Tek je nakon seobe tzv.”istorijskog dela građe” u zgradu petrovaradinskog Magistrata trajnije rešen problem smeštaja. Od 1933. godine deo arhive koji se odnosi na period 1748. – 1880. je prenet u pet prostorija zgrade petrovaradinskog magistrata, dok su računske knjige i deo arhive 1881. – 1927. koji se ne smatra istorijskim delom ostala u suterenu Gradske kuće. Mita Đorđević predviđa da će za održavanje čistoće i pomoći u sređivanju arhive biti potreban i jedan poslužitelj. Novembra 1940. godine Dimitrije Kirilović izveštava da se jedan deo arhive nalazi smešten u Petrovaradinu. Deo te arhive, onaj do 1885. nije sređen, dok je onaj za period posle 1885. sređen mada mu je donekle poremećen poredak, verovatno usled seljenja.[18]

Mađarske okupacione trupe su ušle u Novi Sad 13. aprila 1941. Već maja 1941. izvršena je službena primopredaje arhive poreskog odeljenja Gradske uprave.[19] U više navrata je konstatovano da se se arhivirani spisi Gradskog načelstva nalazi u Gradskoj kući, dok se istorijski deo arhive nalazi u inostranstvu (!!!) odnosno u Petrovaradinu, koji je tada pripadao NDH.[20] Zbog straha od Savezničkog bombardovanja 1943. godine, sva arhiva je iz Gradske kuće preseljena u sklonište u današnjoj Njegoševoj ulici.[21] I tokom ovog rata, kao i prilikom Prvog, okupacione vlasti su svesno radile na uništenju građe srpskih institucija. U zgradi Petrovaradinskog Magistrata je bila smeštena građa kako novosadskog Magistrata (godišta starija od 1900.), tako i Državne arhive. Ustaške vlasti su svu arhivu iselile u vojno skladište. Pred kraj rata su u tim prostorijama su bili smešteni bugarski vojnici, koji su arhivsku građu koristili za ogrev, pa je dosta građe i ovom prilikom stradalo.

Nakon oslobođenja donosi se niz pravnih dokumenata koji se odnose na zaštitu arhivske građe.

Prosvetno odeljenje Vojne uprave za Banat, Bačku i Baranju je već 11. novembra 1944. godine dalo uputstvo okružnim narodnooslodilačkim odborima da se komande mesta postaraju pored ostalog i za sve arhive: državne, crkvene, samoupravne, kulturno – prosvetnih ustanova i udruženja, fašističkih, petokolonaških i okupatorskih organizacija i drugo;[22] Komitet nacionalnog oslobođenja je Jugoslavije je 20. februara 1945. godine doneo Odluku o zaštiti i čuvanju kulturnih spomenika i starina, prvi pravni akt nove države na zaštiti kulturnih dobara. U odluci se decidirano navodi da svi arhivi državnih i bivših samoupravnih ustanova potpadaju pod zaštitu države. Takođe se naređuje da se zgrade u kojima se nalaze umetnički i naučni predmeti, starine, arhiv, biblioteke, muzej i drugi kulturni spomenic, ne mogu se upotrebiti ni u kakve druge svrhe. [23]

Odlukom Glavnog izvršnog odbora Narodne skupštine Vojvodine od 02. 11. 1946. godine Vojvođanska arhiva je postala središna istoriska arhiva u Pokrajini, sa zadatkom da skuplja svoj stručni materijal po celoj Vojvodini i poslužiće kao uzor pri unutrašnjem uređenju svih drugih sličnih ustanova u pogledu podele materijala, organizacije rada, inventara, kartoteka itd.[24]. Takođe je ustanovljeno na teritoriji Vojvodine devet Arhivskih područja. Područja su bila sastavljena od jednog većeg gradskog centra i nekoliko srezova, pri čemu su respektovane istorijsko – kulturne i društveno ekonomske regionalne celine. Ovakva podela na devet arhivskih podela je postala osnov teritorijalne organizacije arhivske službe u Vojvodini. Vojvođanska arhiva je pored svog delovanja bila i uža ustanova za srezove Novi Sad, Žabalj i Bačka Palanka. Zadatak arhiva je ovako formulisan: Gradske arhive čuvaće prvenstveno zbirke istorijski važnih, pisanih dokumenata iz samog grada, a zatim će voditi nadzor i brigu nad svim arhivima koje bi mogla imati istorijskog značaja, a nalaze se na njihovom području pri kulturnim ustanovama, kao što su škole i prosvetna društva, ili su pri crkvama kao knjige rođenih, venčanih i umrlih ili su pri upravnim jedinicama i sudovima kao delovodnik, registri i drugi važni spisi istoriske sadržine” [25] Kao veliki problem se pojavila činjenica da Arhivska područja nemaju ni prostorije ni stručni kadar. Stoga je naređeno da se područjima što pre obezbede prostorijie i imenuju arhivski rukovodioci. Prvi i najvažniji posao arhivskih rukovodilaca bio je da obezbede sve arhive na svom području. “Arhivski rukovodilac dužan je da izvrši detaljan pregled svih arhiva i učini sve potrebno da se spreči dalje uništavanje arhiva; da se za svaku arhivu, u središtu i u svakom mestu područja, zaduži jedno lice koje će se starati o bezbednosti te arhive, da se pobrine da svaka arhiva bude smeštena na sigurno mesto (u prostoriji koja je suva, obezbeđena od vlage , požara, krađe i koja se može provetravati), i da ne dozvoli da se stare arhive ( u celini ili delomično) prodaju u staru hartiju bez prethodnog pregleda i ocene ima li u toj građi dokumenata istorijske vrednosti.”[26] Arhivskim rukovodiocima je posebno skrenuta pažnja da prilikom obilaska treba naročitu pažnju da obrate istraživanju, pronalaženju i obezbeđivanju arhiva i arhivskih dokumenata raznih javnih ustanova i privatnih lica, osobito iz starijeg vremena kao i arhivima ukinutih državnih ustanova.

Arhivska područja, kao početni oblik organizovane službe arhivske zaštite postepeno je u toku 1948 – 1950 godine evoluirao u preteču današnjih arhiva – Arhivska središta, čiji je zadatak bio da se na svom području pronađu i zaštite arhive nastale pre Drugog svetskog rata, kao i da obrate pažnju na registrature osnovane posle oslobođenja i da o istima vode evidenciju. Marta 1948. godine je izdata Naredba o privremenom obezbeđivanju arhive.[27] Na osnovu ove Naredbe je definisano da se pod arhivima društava, udruženja i drugih pravnih lica,kao i pojedinaca podrazumevaju se arhive prosvetnih, naučnih, kulturnih, muzičkih, pevačkih i drugih umetničkih društava i sl.; arhive zadruga, trgovačkih, zanatlijskih i drugih staleških udruženja, banaka, preduzeća, tvornica, arhive vlastelinstava; arhive i spisi pojedinih istaknutih ličnosti i sl. U članu 7. ove naredbe zabranjuje se svako uništavanje, preseljavanje iz mesta u mesto, otuđenje, kao i odabiranje arhiva ili pojedinih njihovih spisa bez prethodnog odobrenja nadležnog Državnog arhiva. Iste godine je osnovano Arhivsko središte u Novom Sadu. Središte je funkcionisalo pod upravom Predraga Klicina, koji je bio i jedini zaposleni. Nadležnost sedišta nije bila samo teritorija sreza Novog Sada već i srezova Žabalj i Bačka Palanka. Arhivsko središte je počelo sa radom tek 1950. godine. Delatnost je bila ograničena usled nedostatka prostorija. Još i 1952. godine se u jednom izveštaju konstatuje “da pitanje službenih prostorija za ovu arhivu još nije rešeno”.[28] Ono je uspelo da zaštiti deo arhiva u gradu: Trgovinsko zanatske komore, Novosadske berze, Trgovačko obrtne, Jugoslovenske i Srpske banke, Srpske pravoslavne opštine itd. Evidentirano je u to doba oko četiri tone arhivske građe. Ta građa je pregledavana i odvajano je ono što je moglo biti od značaja za istraživanje.

U Novom Sadu je postojala, pored ova dva arhiva još i Zadružna arhiva Vojvodine, dok je Matica Srpska posedovala veliku zbirku raznovrsne arhivske građe. U prostorijama arhive NOO Novog Sada postojala je građa od 1901. godine, sređena po fasciklama.

Donošenjem saveznog Opšteg zakona o državnim arhivima[29] i republičkog Zakona o državnim arhivima[30] regulišu se mnoga pitanja, kako u pogledu zaštite arhivske građe tako i u pogledu organizacije i delatnosti arhivskih ustanova. Naročito je razrađeno poglavlje o zaštiti, pribiranju i čuvanju arhivskog materijala (članovi 11 – 29), kao odeljak “Delatnost državnih arhiva i korišćenje istorisko – arhivskog materijala”(čl. 30 – 40). Ovim zakonima je data potpuna pravna osnova za prerastanje arhivskih središta u gradske državne arhive. Međutim, zbog lošeg tumačenja i primena pomenutih zakona i uputstava, tokom 1951. godine je došlo do masovne pojave uništavanja arhivske građe i registraturskog materijala. Razmere tog uništavanja su bile tolike da je morala intervenisati i sama Vlada FNRJ donošenjem Rešenja o čuvanju arhivskog materijala,[31] kojim je stavljeno u dužnost nadleštvima, ustanovama i preduzećima, zadružnim i društvenim organizacijama da preduzme sve mere da se spreči uništavanje arhivskog materijala, a Savet za nauku i kulturu FNRJ je doneo “Uputstvo o prikupljanju, čuvanju i povremenom škartiranju arhivskog materijala”[32]

Zakon o državnim arhivima je predvideo da se istovremeno sa donošenjem rešenja o osnivanju gradskih državnih arhiva, mora odrediti i područje rada svake gradske državne arhive. Zato će Glavni izvršni odbor Narodne skupštine Autonomne pokrajine Vojvodine zatražiti od Gradskih narodnih odbora da sa predlogom o osnivanju arhiva, ustovremeno utvrde i područje rada.

Prerastanje arhivskih središta u gradske državne arhive je i pored postojanja pravnih osnova teklo sporo. Krajem 1951. godine samo je arhivsko sedište u Pančevu dobilo ime Gradska državna arhiva Pančevo. Predsednik za prosvetu i kulturu GNO – a Novi Sad je na VII redovnom zasedanju Skupštine NO Novi Sad podne predlog da se shodno članu 3. zakona o državnim arhivama u Novom sadu osnuje Gradska državna arhiva. To je obrazložio ukazivanjem potrebe da se” na teritoriji grada, a tako isto i na teritoriji Južne Bačke, kao i severrnog Srema nalazi bogati istorijski materijal koji bi se mogao srediti i koristiti za potrebe naučnog rada”. Skupština je donela rešenje da se želi osnovati u Novom Sadu Gradska državna arhiva i na osnovu tog rešenja Savet za prosvetu i kulturu GNO je zatražio saglasnost Vlade NRS.[33] Tek 1954. godine nastaje Državni arhiv novosadskog sreza.

[1] T.M. (Triva Militar), O novosadskim arhivima, Naučni zbornik Matice srpske, serija društvenih nauka 1/1950, 291

[2] Josif Kukurov, Kancelarijsko poslovanje, Novi Sad 1995, 27

[3] IANS, F.150 (Gradsko poglavarstvo Novi Sad) 11135/1930

[4] Službene novine Kraljevine Jugoslavije, 270/1931

[7] Pojam ¸¸istorijski deo arhive¸¸ se u to doba ne odnosi na današnji pojam fonda Magistrata slobodnog kraljevskog grada Novog Sada (1748 – 1918) već se kao granična godina uzima 1880., ponekad i 1861.

[15] IANS,f.150, (tehničko odeljenje, 259/32)

[22] Trideset godina razvoja arhivske službe Socijalističke republike Srbije, razvoj arhivske službe u SAP Vojvodini, (obradio Sredoje Lalić), Sremski Karlovci, 1975, 2 (u daljem tekstu: Trideset godina razvoja arhivske službe)

[24] Trideset godina razvoja arhivske službe, 5

[28] S. Davidović, Rad u vojvođanskim arhivima, Arhivist, sv. 2/1952, 89

[32] Nikola Škerović, Organizacija arhivske službe, Arhivist, sv. 2/1952, 7