ISTORIJSKI ARHIV GRADA NOVOG SADA
21000 Novi Sad, Filipa Višnjića 2a

 


Tomislava Jelić
arhivski savetnik

POSTANAK NOVOG SADA I PRVI MAGISTRAT 1748. GODINE
od Petrovaradinskog Šanca do Novog Sada

Postanak slobodnog kraljevskog grada Novog Sada uslovilo je više značajnih istorijskih i političkih događaja u ovom delu Ugarske, gde suživeli razni narodi. U početku uglavnom Srbi i Nemci, a kasnije Mađari, Jermeni, Hrvati, Cincari, Grci i drugi, pod vlašću Habzburške monarhije.

Na obali Dunava prema Petrovaradinu je 1694. godine izgrađen mostobran, opasan šančevima, radi zaštite ranije podignutog pontonskog mosta.U blizini su se naselili srpski graničari i osnovali naselje Petrovaradinski Šanac, ili Varadinski Šanac (Fossatum Petrovaradiense, Peterwardeiner Schanz). Mesto se još zvalo i Vojni Šanac (Militar Schanz), odnosno samo Šanac, zbog toga što je za mostobran bila nadležna Petrovaradinska tvrđava. Nailazi se i na ime Racka (Srpska) Varoš (Ratzenstadt, Rascianica Civitas), s obzirom da je tu živelo mnogo Srba[1].

Naseljavanje Šanca se odvijalo u više navrata, a posle pada Beograda ponovo pod tursku vlast 1739. godine, takođe se doselio veći broj stanovnika (i pravoslavaca i katolika), što je pored drugih razloga ubrzalo podizanje naselja na nivo slobodnog kraljevskog grada[2]. Njegov povoljan položaj je omogućio razvoj trgovine, tako da postaje trgovište i prvo mesto u Bačko-bodroškoj županiji, sa odobrena tri vašara godišnje. To je takođe doprinelo sveopštem razvoju i napretku Šanca. O samom naselju, njegovom stanovništvu i celokupnom životu nema puno podataka pre dobijanja statusa grada. Izgubljen je glavni izvor, zapisnik privilegovane varošice, vođen od 1741. godine. Ovaj dokument je glavni sudija Ignac Hajl (Ignatius Hayll) predao u arhivu magistrata, ali on nije pronađen[3]. Zato je interesantno navesti kako je mesto opisao geograf tog vremena Matija Bel: „Petrovaradin s ove strane Dunava šančevi opkoljavaju, za koje se ne može reći ni da su široki, ni da su uzani, tu su nazidane i kuće vojničke posade. I spolja i iznutra od šanca imade sijaset kuća, u kojima u zasebitu kraju žive građani i paori, od kojih neki potpadaju pod županijsku oblast, a neki pod vojničku, kao graničari. Na čelu građanstva stoji birov (sudija), jedanput Nemac, jedanput Srbin, vojnički starešina je oberkapetan. Rimokatolici imaju jednu crkvu, a Srbi tri”[4].

Petrovaradinski Šanac je nakon uspostavljanja podunavske granice (sa leve strane Dunava) 1702. godine, postao glavno mesto, podignuto na nivo oberkapetanije, na čelu sa oberkapetanom Vasom Nikolićem, kasnije Sekulom Vitkovićem. Postojao je graničarski deo, sa vojnicima i kameralni deo, sa građanima, uglavnom zanatlijama i trgovcima. Do značajnijeg kulturnog i duhovnog napretka došlo je nakon dobijanja statusa grada. Međutim, već 1726. godine su katolici imali narodnu školu[5], a 1731. godine je bački episkop Visarion Pavlović uveo za pravoslavno stanovništvo Šanca i okoline latinsku školu[6]. Iz opisa geografa Bela vidi se da Srbi imaju tri, a katolici jednu crkvu, s tim što je četvrta pravoslavna sazidana između 1735. i 1749. godine[7]. Posle sklapanja Beogradskog mira 1739. godine, dolazi do normalizovanja života u Šancu. Polako prestaje potreba postojanja granice, koju Marija Terezija ukida ustavom iz 1741. godine. Zatim ukida i sremsko-bačku podunavsku miliciju, koja se pripaja Bačko-bodroškoj županiji, dok vojnička mesta koja leže na drugoj strani Dunava ulaze u sastav sudskih oblasti određenih županija. U ovoj naredbi nema pomena o Petrovaradinskom Šancu, zato što je već tada postojala namera za njegovu elibertaciju[8]. Tako i 56 stanovnika u svojoj molbenici na srpskom jeziku od l. marta 1743. godine, traže da ih oslobode vojničke obaveze i premeste u građanski položaj[9].

Strategijski značaj Šanca i Petrovaradinske tvrđave, namera Marije Terezije da osigura teritoriju pojaćanom zaštitom i boljim snabdevanjem hranom, uređenje granice, kao i molba graničara, sve su to bili razlozi koji su doveli do oslobođenja mesta. O njima se takođe govori i u naredbi Marije Terezije o instauraciji (uređenju) prvog magistrata[10]. Izvršeno je merenje teritorije, koja će ući u sastav budućeg grada, a 17. juna 1746. godine je doneta odluka, po kojoj se Petrovaradinski Šanac predaje građanskim oblastima. Dalje, postignut je dogovor između pripadnika vojne vlasti i Bačke županije o načinu prelaska iz vojnog u gra đansko mesto. sa posebnim osvrtom na mostobran (da se u njegovoj blizini ništa ne sme graditi). Nakon svih navedenih priprema i uplate 80.000 forinti za otkup (kasnije, zbog troškova preko 95.000 forinti)[11], 1. februara 1748. godine Marija Terezija izdaje Diplomu (Povelju) o proglašenju Petrovaradinskog Šanca za slobodni kraljevski grad (Privilegia Liberae Regiae Civitatis Neoplantensis Anno 1748.)[12]. U Povelji se naglašava, da je došlo do potpunog oslobađanja grada od vojne i kameralne vlasti, što znači da je za sve građane i stanovnike bilo koje narodnosti nadležan gradski magistrat (gradsko poglavarstvo) a ne komandant Petrovaradina i kameralni činovnici.[13] Takođe je došlo i do promene imena mesta, te je novi grad na latinskom nazvan Neoplanta (Neo - Plantae), na mađarskom Ujvidek (Uj - Videgh) i na nemačkom Nojzac (Neu - Satz)[14]. Kasnije je prevedeno i na srpski kao Novi Sad[15]. Poveljom se gradu omogućava upotreba svih prava i povlastica po zakonima države i običajnom pravu ostalih slobodnih kraljevskih gradova. Stiče pravo učestvovanja na Zemaljskom saboru u Požunu (današnja Bratislava), magistrat i građani se smatraju za plemiće, grad se oslobađa plaćanja takse na uvoz, zvane tridesetina, a građani sa urednim putnim listovima, od plaćanja mostarine i vratarine. Uz obavezu plaćanja državnog poreza, saborskih troškova i drugih dažbina, ima pravo upotrebe atara, koji mu pripada, izuzev zemljišta oko mostobrana. Dalje su regulisani sudstvo, sveštenstvo, odbrana grada i Tvrđave u slučaju opasnosti, finansije, pitanja imovine i nasledstva, pravo održavanja pijačnih dana. Odobrena su četiri godišnja vašara 20. marta, 19. maja, 10. jula i 29. oktobra, kao i stočnog vašara, dato pravo upotrebe novog grba, uz obavezu vernosti i odanosti građana i drugih stanovnika koji borave u gradu[16].


PRVI MAGISTRAT SLOBODNOG KRALJEVSKOG GRADA NOVOG SADA 1748. GODINE

IZBOR I SASTAV MAGISTRATA

Nakon elibertacije grada Poveljom Marije Terezije, sa novim imenom Neoplanta (Novi Sad), trebalo je uspostaviti i urediti gradsku vlast. Šestom tačkom Povelje[17] odobrava se izbor članova za prvi magistrat i ostale potrebne činovnike. Opštenstvu grada (izabranim građanima) se poverava da bez verske diskriminacije (odnosi se na pripadnike katoličke, grkokatoličke i pravoslavne veroispovesti) izaberu članove magistrata na dan svetog velikomučenika Georgija (Đurđa), po novom kalendaru. Taj dan, 24. april se određuje za buduće restauracije (obnove) magistrata. Međutim, u svojoj naredbi od 20. februara 1748. godine, Marija Terezija odobrava izbor i pre utvrđenog termina, jer do tada nije postojao zakonski magistrat. Za sprovođenje ove naredbe delegira se ovlašćena komisija, na čelu sa kraljevskim komesarom, baronom Jozefom Mednjanskim (Josephus Mednyanszky)[18]. On je u Novom Sadu bio već 11. marta, pa je verovatno tada i doneo Povelju, ali o samom uručenju akta nema podataka. 15. marta 1748. godine, na osnovu zakona države i prakse ostalih slobodnih kraljevskih gradova izabran je prvi magistrat. Bilo je ukupno 13 članova, jedan sudija (judex) i 12 senatora (senatores)[19]. Njihov izbor nije mogao niko promeniti, niti ukinuti, bez znanja i odobrenja viših vlasti, tačnije Marije Terezije. Rad magistrata biće zasnovan na postojećem pravosudnom sistemu u državi, primenjenom na slobodne kraljevske gradove. U slučajevima apelacije (priziva višem sudu) može se obraćati predsedniku taverniikalnog suda (kraljevskom povereniku).

Pored magistrata, uređeni su i drugi gradski organi, spoljni senat (Exterior Senatus), sa 25 članova i izabrano opštenstvo (Selecta Communitas), sa 60 članova. U svim gradskim organima bila je zastupljena jednakost u pogledu veroispovesti[20], iako je kod magistrata taj odnos poremećen zbog neparnog broja članova. Za prvog glavnog sudiju (judex primarius) izabran je plem. Ignac Hajl (Ignatius Hayll, Hajll)[21], Mađar i katolik, po zanimanju pivar. Izbor senatora je izvršen od predloženih 13 kandidata za svaku veroispovest. Od katolika, to su bili Jozef Tir (Josephus Thyr), Nemac, Toma Anderle (Thomas Anderle), Nemac, apotekar po zanimanju. Zatim, staratelj crkve Johan Meser (Joannes Meser), Nemac, inače bačvar, plem. Jozef Štvertecki (Josephus Stverteczky), Mađar, po zanimanju čizmar, Matija (Maćaš) Piršl (Mathias Pirschll), Mađar, obućar i Johan Georg Miler (Joannes Georgius Miller), Nemac, koji je bio drvorezbar. Za sve njih je navedeno da poseduju kuće, što je inače bio jedan od uslova za dobijanje statusa građanina[22]. Od pravoslavnih, senatori su postali plem. Sava Nikolić (Sava Nikolics), određen za gradskog kapetana (capitaneus civitatis), Georgije Čamandeli (Georgius Csamandel), Pantelija Milanković (Pantelia Milankovics), trgovac volovima, David Racković (David Raczkovics), trgovac volovima, plem. Lazar Rubešić (Lazar Rubesics) i Mihajlo Rašković (Michael Raskovics), trgovac[23].

Drugi organ grada, izabrano opštenstvo (opština), sačinjavali su imućni i ugledni građani. Predsedavao mu je narodni tribun (tribunus plebis), bio je biran na godinu dana i prilikom svake restauracije magistrata davao je ostavku. Bio je neka vrsta posrednika između magistrata i izabranog opštenstva, između kojih je postojala saradnja u svim važnim gradskim pitanjima. Ta saradnja je obuhvatala i spoljni senat, s tim što je kraljevskom naredbom iz 1781. godine došlo do njegovog spajanja sa izabranim opštenstvom[24]. Popune upražnjenih senatorskih mesta u magistratu vršile su se iz redova izabranog opštenstva, koji su se nakon toga takođe popunjavali. Ova dva gradska organa bila su oformljena zajedno sa magistratom[25].

Članovi prvog magistrata nisu bili kvalifikovana lica, već ljudi, koji su zahvaljujućui svom imovnom stanju pozajmili deo novca gradu za otkup[26]. Tako je, pored zajma od 60.000 forinti, koliko je izdao grof Oton Gundaker Štaremberg (Otton Gundaker a Stahremberg), glavni sudija Ignac Hajl je dao 8.000, zatim senatori Pantelija Milanković 4.000, David Racković 2.000, Toma Anderle 500, Johan Meser 500, Jozef Tir 200 i Sava Ni kolić 2.000 forinti. U aktu su navedene i sume, koje su dali članovi spolj nog senata[27].

20. marta iste godine kraljevski komesar baron Mednjanski je predsedavao sednicom magistrata, kao i 23. marta, kada su izabrani veliki beležnik Mikloš Baranjai (Nikolaus Baranyay) i ostali niži činovnici. Tog dana su ustanovljene i plate senatora[28].

Od nižih činovnika biće navedeni oni, za koje su izneti predlozi plata u sačuvanom aktu, Pored velikog beležnika, to su bili i podbeležnik (vicenotarius), naplatilac poreza (perceptor portionalis ljuanti), komoraš, odnosno upravitelj gradske blagajne (camerarius), gruntovničar (urbary praefectus), zapovednik straže (vigiliarum magister), pijačni sudija (fori judex), pisari (cancellistae), vratari (janitores), panduri (satellites), noćni stražari (nocturnis vigilles) i profuz, odnosno čuvar (agminis coactor seu profos lictor)[29].

Za sve izabrane članove magistrata i ostale činovnike bilo je predviđeno da polože zakletvu, prema desetoj tački Povelje, na vernost i odanost Njenom veličanstvu, svetoj ugarskoj kruni i samom gradu. Na taj način su se obavezali da će poštovati sva prava i privilegije grada, da nikome neće odavati tajne magistratskih zasedanja, da će se prema svima jednako odnositi, sa posebnom zaštitom udovica i siročadi. Na kraju su obećali da će pružiti svaku pomoć u odbrani grada i Petrovaradinske tvrđave, svim svojim snagama „do poslednje kapi krvi” („usque ultimam sanguinis guttam”)[30]. Pod upravljanjem barona Mednjanskog, ovlašćena kraljevska komisija je 23. marta 1748. godine sačinila i Statut[31] (Statute[32]) grada.U postojećih 27 tačaka ovim aktom je regulisana upravna, ekonomska i sudska delatnost gradske vlasti, u skladu sa važećim zakonskim članovima, običajima i kraljevskim naredbama. U prvih pet tačaka objašnjen je postupak za restauraciju (obnovu) magistrata, koja treba da se sprovodi svake godine, na dan svetog velikomučenika Georgija, po novom kalendaru, uz prethodno odobrenje Njenog veličanstva, a po utvrđenom načinu.

NADLEŽNOSTI I FUNKCIJE MAGISTRATA

Kao što je več izneto, prvi magistrat je uređen 15. marta 1748. godine, nešto više od mesec dana pre određenog termina za dalje njegove obnove. Prvi glavni sudija Ignac Hajl, kao i svu birani posle njega (svake dve godine), bio je ne samo glavna ličnost u magistratu, već i u gradu. Predsedavajući sednicama, upravljao je radom magistrata i usmeravao delat nost čitave gradske uprave, kako se i obavezao u svojoj zakletvi. Posebna važnost ove funkcije potvrđena je detaljnim opisom čitave procedure oko njegovog izbora[33]. Kasnije se za glavnog sudiju obično birao najstariji senator, a trebalo je da postoji naizmeničnost u pogledu veroispovesti. Njegova plata je bila veća od plate ostalih senatora kao i plate velikog beležnika i kapetana[34].

Pored sudije, a pre uvođenja funkcije gradskog načelnika (1788. godine), najvažniji su bili oni senatori, koji su istovremeno obavljali i dužnost gradskog kapetana. Posle će se ta služba proširiti na kapetaniju, sa viđe organa. 28. marta 1748. godine izabrani su za pomoćnike gradskom kapetanu Georgiju Čamandeliju, poručnik policije i 12 pandura, kao i profuz (kasnije nazvan kastelan)[35].

Kod ostalih senatora je bila izvršena podela poslova. Neki su su učestvovali u suđenju, neki su izvršavali naložena zaduženja i izveštavali o tome. Takođe su bili članovi raznih komisija i odbora, kasnije formiranih. Njihovo prisustvovanje sednicama je bilo obavezno. U rešavanju građanskih parnica trebalo je dva, ili više senatora, dok je u krivičnim postupcima čak bilo potrebno prisustvo svih senatora[36]. Kako su senatori birano doživotno, do upražnjenih mesta je moglo doći samo u slučaju njihove ostavke, smrti i u krajnjem slučaju, smenjivanjem zbog nekog težeg prestupa. Svaki od njih je mogao da bude izabran za glavnog sudiju, ili za kapetana, a nakon prestanka tih funkcija ponovo su se vraćali u senatorske redove[37]. Svi senatori su, kao i gradski kapetan nakon izbora bili obavezni da polože zakletvu na vernu i odanu službu. Kako je elibertacijom grad stekao upravnu, ekonomsku i sudsku samostalnost, tako je i izabrani magistrat imao samostalnost u radu u svim ovim oblastima, u odnosu na vojnu i županijsku vlast. Inače je u političko-upravnim poslovima bio podređen ugarskom namesničkom veću, a u ekonomskim ugarskoj dvorskoj komori[38]. U sudskom delu je postojalo načelo višestepenosti, što znači da se na donete odluke mogla uputiti apelacija kraljevskom povereniku, odnosno predsedniku tavernikalnog suda[39]. U građanskim parnicama apelacioni postupak je zavisio od vrednosti parnice, odnosno ako se radilo o sumi iznad 60 forinti. U iznosima preko 300 forinti, pokretan je postupak kod stola sedmorice, koji je donosio konačnu presudu[40].

Magistrat je imao i pravo upravljanja nad životom svojih građana i stanovnika[41], tako da se u rešavanju krivičnih postupaka ovim pravom često i koristio, posebno u početku. Za izvršenje smrtne kazne grad je trebalo da ima gubilište[42] i dželata, koji je radio za platu. Ako grad nije imao dželata, tada ga je pozajmljivao[43].

Radi punovažnosti presude magistrata u krivičnom postupku, trebalo je da prisustvuje više senatora, čak i svi, kao što je već izneto. Osuđeni su se mogli žaliti kraljevskom sudskom stolu, a konačno stolu sedmorice, dok je pravo pomilovanja imao sam vladar[44].

Na osnovu Povelje i Statuta slobodnog kraljevskog grada može se zaključiti, da se magistrat u upravljanju gradom brinuo o javnom redu i bezbednosti, o čistoći grada i zdravlju stanovnika. Sarađivao je sa nadležnim vojnim vlastima u ratnim prilikama, izdavao važeće putne isprave i razna uverenja, potvrđujući ih gradskim pečatom, sa utisnutim grbom. Rukovodio je sakupljanjem državnih dažbina, prikupljanjem i upotrebom gradskih prihoda i sudio u krivičnim i građanskim stvarima. Sve navedene poslove magistrat je obavljao u saradnji sa izabranim opštenstvom i spoljnim senatom, kao i preko svih postojećih nižih činovnika.

O samim sednicama prvog magistrata, nema nikakvih podataka, jer nisu sačuvani zapisnici iz 1748. godine[45]. Tek u kasnijim godinama moguće je pratiti rad magistrata i svih drugih gradskih činovnika, na osnovu postojećih knjiga zapisnika.

Nakon elibertacije, na osnovu stečenog statusa i privilegija, nastavljen je privredni i kulturni razvoj slobodnog kraljevskog grada Novog Sada, na čelu sa magistratom, kao ključnom komponentom vlasti.


REZIME


Proglašenje graničarskog naselja Petrovaradinski Šanac, u Bačko-bodroškoj županiji, za slobodni kraljevski grad Novi Sad (Neoplanta, Ujvi dek, Nojzac), usledilo je nakon izdavanja Povelje (Privilegija) Marije Terezi je, 1. februara 1748. godine (Privilegia Liberae Regiae Civitatis Neoplan tensis Anno 1748.) Promena statusa bio je rezultat određenih političkih i istorijskih događaja na tim prostorima, vezanim za austrijsko-turske odnose, kao i trgovački napredak Petrovaradinskog Šanca.Za elibertaciju (oslobođenje) mesta plaćeno je 80.000 forinti (odnosno preko 95.000 forinti). Poveljom su Novi Sad i njegovi građani dobili određene povlastice. To su pravo učestvovanja na Zemaljskom saboru, oslobađanje od plaćanja raznih taksi, pravo upotrebe gradskog zemljišta, novog grba, organizovanje i sprovođenje vlasti i druge.

Grad ostvaruje upravnu, ekonomsku i sudsku samostalnost, što znači da je izvan vojnog i županijskog uticaja, a podređen direktno dvoru.

15 marta 1748. godine je izabran prvi magistrat grada (gradsko poglavarstvo), izabrano opštenstvo i spoljni senat. Takođe su izabrani i ostali gradski činovnici, preko kojih je magistrat sprovodio i ostvarivao svoju vlast.

Magistrat je imao jednog (glavnog) sudiju, biranog na dve godine i 12 senatora, biranih doživitno, od kojih je jedan određen za kapetana (starešinu gradske policije). Kasnije je uvedena i funkcija gradskog načel nika.

Iz redova izabranog opštenstva su se vršile popune upražnjenih mesta u magistratu, svake godine, po odobrenju viših vlasti, odnosno Marije Terezije. Za prvi magistrat 1748. godine su izabrani: glavni sudija Ignac Hajl, senatori Jozef Tir, Toma Anderle, Johan Meser, Jozef Štvertecki, Matija Piršl, Johan Georg Miler, Sava Nikolić, Stojić Bogdanović, Georgije Čamandeli, David Racković, Lazar Rubešić i Mihajlo Rašković. Svi izabrani članovi su bili obavezni da polože zakletvu na vernu i odanu službu.

Pod upravljanjem glavnog sudije, u saradnji sa ostalim organima i činovnicima, magistrat je rešavao sva upravna, ekonomska i sudska pitanja u njegovom domenu. Na taj način je doprinosio daljem razvoju i napretku Novog Sada.


[1] Slaven Bačić, Iz prošlosti gradskog prava Novog Sada, Sombora i Subotice, Subotica, 1998, str.13.

[2] Melhior Erdujhelji (Erdujhelyi Menyhert), Istorija Novog Sada, Novi Sad, 1894, (prevod sa mađarskog), str. 108, 111, 113, 119, 123, 132, 149. Erdujhelji navodi, da su bila tri veća naseljavanja Srba u ovaj kraj. Prvo, 1690, pod Arsenijem Čarnojevićem, zatim 1717–1718, iz Almaša i 1728–1739, posle pada Beograda ponovo pod tursku vlast. 1699. godine, u popisu Bačke županije se iznosi podatak o 43 odrasla muškarca i 18 muške dece iznad 15 godina, a 215 vojnika. 1722. godine je bilo 318 vojnika i 188 njihove braće i dečaka od 15 godina. Dalje navodi, da do 1734. godine nije bilo više od 400 katolika, a da je 149 graničara pred elibertaciju izrazilo želju za prelazak u građanski status, dok su njih 224 i dalje hteli da ostanu vojnici.

[3] Vasa Stajić, Građa za političku istoriju Novog Sada, Novi Sad, 1951, str. 89

[4] Melhior Erdujhelji, isto, str. 112

[5] Isto, str. 278.

[6] Vasa Stajić, Građa za političku istoriju N. Sada, N. Sad, 1951, str. 90.

[7] M. Erdujhelji, Istorija Novog Sada, N. Sad, 1894, (prevod sa mađarskog), str. 213

[8] Isto, str. 144.

[9] Isto, str. 145.

[10] Istorijski arhiv Novog Sada, (IANS), Fond magistrata slobodnog kraljevskog grada Novog Sada, akt pod br. Fas 5 Sub C) 1748 : Prudentes, ac Circumspecti, Fideles Nobis dilecti. Quandoquidem Nostum erga demissam sup(p)licationem Vestram, tumque etiam ex alys pluribus Publicum Regni, et Servitium nostrum tangentibus rationibus, atque moti vis, oppidum Nostrum Camerale Petrovaradiense trans Danubium ex parte Comitatus Bacsiensis situm, atque antehac vulgo Fossatum Petrovaradiense dictum; (Mudrim i razboritim podanicima našim dragim. Budući da smo Mi, kako po poniznoj molbi vašoj, tako i zbog više drugih razloga, koji se ti čudrave naše, varošicu Našu kameralnu Petrovaradin preko Dunava, na strani Bačke županije smeštenu, kao i ranije Šanac Petrovaradinski zvanu;)

[11] Vasa Stajić, Građa za političku istoriju N. Sada, N. Sad, 1951, str. 101.

[12] M. Erdujhelji, Ist. N. Sada, N. Sad, 1894, (prevod sa mađarskog), od 435 do 456 str. Povelja slobodnog kraljevskog grada Novog Sada (Privilegia Liberae Regiae Civitatis Neoplantensis Anno 1748.), tekst na latins kom jeziku (prepis), na kraju kojeg stoji datum 23, februar 1748. godine i prevod Erdujheljija na srpski jezik, gde stoji datum 20. februar 1748. godine. Inače se originalna Povelja ne nalazi u Istorijskom arhivu Novog Sada.

[13] M. Erdujhelji, Ist. N. Sada, N, Sad, 1894, (prevod sa mađarskog), Povelja, tačka 9, str. 441, 451 i 452 : Praettatactam Civitatem, et Territorius illius a Jurisdictione Militari et Camerali, quibus antehac suberat, totaliter exemerimus et elibertaverimus, ideo universi eiusdem Cives, et reliqui Incolae omnes cujuscunque Nationis, Status, vel Conditionis existant nulam amplius a Fortalitii nostri Petrovaradiensis moderno vel Futuris Comendantibus, eorundem Subalternis, vel Officialibus nostris Cameralibus in Partibus illis constitutis, verum nonnisi a Loci Magistratu suam in futuram habeant Dependentiam; adeoque Loci Magistratus in Cives, et Incolas huius Civita tis nostrae Lege stabilitam, et Liberis Regiisque Civitatibus legitime com petentem Jurisdictionem tam in Personalibus, quam Realibus, Fundos videli cet Civiles in Territorio ejusdem possessos, tangentibus, exceptis, qui de Lege Regni excipiunt exercebit. (Gore spomenutu varoš sa atarom joj sasvim izvadili i oslobodili ispod oblasti militarne i kameralne, pod kojom pređe stajaše, to svikolici njezini građani i svi ostali stanovnici bili oni ma koje narodnosti, ma ko ga reda ili staleža nemaju više da zavise od sadanjeg ili budućeg zapovednika našega grada Petrovaradina, ni od njegovih područnih ni od ta mošnjih naših kameralnih činovnika, već samo od magistrata, po tome će varo ški magistrat vršiti nad građanima i stanovnicima ove naše varoši zakonom ustanovljenu a slob. kralj. varošima po zakonu pripadajuću jurisdikciju kako u osobnim, tako i stvarnim poslovima, koji se naime odnose na nepokretnosti, koje se u tome hataru nalaze, izuzimajući one, sa kojima zemaljski zakoni izuzetak prave).

[14] Isto, str. 437 : Eidem pro futuro Nomen et Titulum Neo - Plantae, Hungarice Uj - - Videgh, Germanice vero Ney Satz dandum et concedendum esse duximus. ( Istom, za ubuduće ime i naslov Neo - Planta, Neoplanta, mađarski Ujvidek, nemački pak Nojzac dajemo i dopuštamo).

[15] U prevodu Statuta sl. kr. grada Novog Sada na srpski, odnosno crkvenoslo venski jezik, stoji pri kraju teksta: U Novom Sadu, marta 23. 1748.

[16] Isto, Povelja sl. kr. grada Novog Sada, na latinskom jeziku (prepis) prevod Erdujheljija na srpski jezik, od 435 do 456 stranice.

[17] Isto, str. 440, 450 i 451. Šesta tačka Povelje: Admittimus praeterea et concedimus Communitati hujus Liberae re giaeque Civitatis nostrae, ut Eadem per Selectum Civium ad instar aliarum Liberarum, Regiarumque Civitatum nostrarum, Judicem et Duodecim Senatores, pro Magistrati suo, ac praeterea alis quoque necessarios Civita tis Officiales et Servitores sine discrimine Religionis non nisi tamen ex Catholicis et Graeci Ritus unitis et non unitis ad id aptos et idoneos in Festo Sancti Georgii Militis et Martyris Novi Calendarii juxta Leges Patri as, et Usum aliarum Liberarum Regiarumque Civitatum libere eligat, taliter vero legitime Electae Magistratuales Personae, et quidem Judex per duos An nos, Senatores vero ad Dies Vitae in Officiis maneant, neque sine Praescitu et Consensu nostro ab iisdem amoveri valeant; Qui Loci Magistratus Causas Judicatui Liberarum, et Regiarum Civitatum competentes Modo, et Praxi ali is Liberis. et Regiis Civitatibus, Legibusque Regni conveniente judicabit, Apellationem autem in Causis appellabilibus, ad Tavernikorum nostrorum Regalium Magistrum pro Revisione transmittet.(Osim toga ustupamo i dopuštamo opštinstvu ove nove naše slobodne kraljevske varođi da preko zastupnika građanskih kao i druge slo bodne kraljevske varoši naše slobodno bira sebi varoškog birova i 12 senato ra za svoj magistrat, a osim toga i druge varoške činovnike i sluge bez razlike vere samo od katolika i grčkog sjedinjenog i nesjedinjenog obreda za to sposobne i zgodne na dan svetog velikomučenika Georgija po novom kalen daru po zemaljskim zakonima i praksi ostalih slobodnih kraljevskih varoši tako pak zakonitim putem izbrane magistratske osobe naime birov na dve godine a senatori doživotno u svome zvaniju niti ih bez našeg znanja i odobrenja iko skinuti može; zako izabrani varoški mađistrat će po zemaljskim zakonima i pravnoj praksi ostalih slob. kralj. varošiu parničnim stvarima suditi, a apelaciju, gde joj mesta bude, šiljaće našem kraljevskom povere niku radi boljeg izviđaja.)

[18] IANS, Fond magistrata sl. kr. grada Novog Sada, akt br. Fas 5 Sub C) 1748 : Hinc licet quidem ordinarius Restaurationis Vestrae Magistratua lis terminus Vi Diplomatis Nostri, in Festo Sancti Georgy Militis et Martyris novi Calendary semel pro semper statutus esset, huncque pro fu turo debite observari velimus; pro hac tamen vice, siquidem nullo adus que legitimi Magistratu fuissetis, benigne resolvimus: Ut non expectato etiam praeattacto Festo S(anc(ti Georgy, pro interna Vestra regulatione, et Magistratuali quoque, ac aliorum Officiorum Instauratione, Com(m)is sarius Noster Regio Cameralis, et nominanter quidem Fidelis Noster Mag nificus Baro Josephus Mednyanszka Camerae Nostrae Regiae Hungaricae Con siliarius, penes Instructionem sibi a Nobis datam, praemissi fine ad Vos indilate exmittatur. ( Kako je redovne restauracije vaše magistratske termin po Povelji Našoj, na praznik svetog velikomučenika Georgija po novom kalendaru jednom za uvek određen, koji za u buduće za dužno održavanje na ređujemo; za ovo izmenu, budući da do sada niste imali zakonski magistrat, milostivo odobravamo: da se ne čeka pomenuti praznik svetog Georgija, za unutrašnje vaše uređenje i magistrata, kao i drugih činovnika instaurisa nje, za šta se opunomoćenik naš kraljevsko komorni i imenom Naš plemeniti baron Jozef Mednjanski, Ugarske kraljevske dvorske komore Naše savetnik, prema uoutstvima od nas dobijenim vama upućuje.)

[19] Broj senatora u magistratima zavisio je od veličine grada. Manji grado vi su imali manje senatora, a veći, kao i Novi Sad, 12. Još veći grado vi su imali i gradskog načelnika (consul), koga je Novi Sad dobio 1788. godine. Vasa Stajić, Građa za polit. ist. N. Sada, N. Sad, 1951, str. 103.

[20] Pitanje verskog sastava magistrata nije bilo precizirano u Povelji grada, već je to bilo regulisano jednim sporazumom, sačinjenin između katolika i pravoslavaca, 24. septembra 1747. godine. M. Erdujhelji, Istorija N. Sada, N. Sad, 1894, (prevod sa mađarskog), str. 198.

[21] Pisanje imena u dokumentima iz Fonda magistrata sl. kr. grada Novog Sa da je veoma različito, jer se nije poštovala originalna ortografija. Službeni jezik u 18. veku je bio latinski, ali ne klasični, već srednje vekovni, nazivan još i najniža latinština (infimae latinitas), sa izme njenom sintaksom i rečnikom, tako da i u pisanju imena i dokumenata ima velikih odstupanja. Postoje akti u kojima se više puta pominjano ime pi še svaki na drugi način.

[22] Postupak za sticanje statusa građanina je bio sledeći: stanovnik grada je morao posedovati imanje, biti moralna i ugledna osoba i nije smeo biti kažnjavan, što se i podrazumevalo. Podnosio bi molbu magistratu i izabranom opštenstvu, a u slučaju pozitivnog rešenja polagao bi zakletvu i nakon uplaćene građanske takse, bio upisan u spisak građana Dobijao bi uverenje o statusu i uživanju stečenih povlastica. Inače, prema Povelji bilo je tri kategorije stanovništva: građani (cives), stanovnici (incolae) i doseljenici (hospites). Slaven Bačić, Povelje slobodnih kraljevskih gradova Novog Sada, Sombora i Subotice, Subotica, 1995, str. 39, 40 i 41.

[23] IANS, Fond magistrata, akt br. Fas 1 Sub C) 1748.

[24] Sl. Bačić, Iz prošlosti gradskog prava N. Sada, Sombora i Subotice, Subo tica, 1998, str 100.

[25] IANS, Fond magistrata, akt br. Fas 1 Sub C)1748.

[26] V. Stajić, Građa za polit. ist. N. Sada, N. Sad, 1951, str. 104.

[27] IANS, Fond magistrata, akt br. Fas 6 Sub BB)1748.

[28] V. Stajić, Građa za polit. ist. N. Sada, N. Sad, 1951, str. 105.

[29] IANS, Fond magistrata, akt br. Fas 1 Sub V)1748. U aktu je dat predlog plata za izabrane članove magistrata i či novnike, odnosno dva predloga, jedan od izabranog opštenstva, drugi od samog magistrata. Za glavnog sudiju je predloženo 200, odnosno 300 forinti, za senatore po 100, odnosno 200 forinti, za kapetana dodatak od 50 forinti, za velikog beležnika 200, odnosno 250 forinti itd. Nisu sačuvani podaci o tome koji je predlog usvojen, ali je to najverovatnije bio prvi.

[30] U Istorijskom arhivu Novog Sada, u Fondu magistrata, čuva se više tekstova zakletvi, a biće navedene najvažniji: za građane (Cives), Fas 1 Sub A)1748, senatore (Senatores), Fas 1 Sub B) 1748, sudije (Judices), Fas 1 Sub D)1748, kapetana (Capitaneus), Fas 1 Sub E)1748, gradskog advokata, ili fiškala (Fiskalis), Fas 1 Sub C)1748, spoljni senat i izabrano opštenstvo (Exterior Senatur et Selecta Communitas), Fas 6 Sub M)1748, beležnika (Notarius), Fas 1 Sub X)1748 i komoraša, odnosno upravitelja gradske blagajne (Camerarius), Fas 1 Sub K) 1748.

[31] IANS, Fond magistrata, Statut grada, Fas 1 Sub H)1748. U istorijskom arhivu grada se ne nalazi original ovog akta, već samo kopija (prepis), na latinskom jeziku. Takođe postoje i prevodi na srpski, odnosno crkveno slovenski i na mađarski jezik.

[32] Sl. Bačić, Iz prošlosti gradskog prava Novog Sada, Sombora i Subotice, Subotica, 1998, str. 32. Naziv „Statuta” dat je u pluralu, pa bi tako trebalo i prevoditi, iako je to arhaično.

[33] IANS, Fond magistrata, Statut, tačka 2.

[34] Isto, akt br. Fas l Sub V)1748. U navedenom aktu, u predlogu plate za kapetana navedena je suma od 50 forinti, što znači da je to dodatak na osnovnu platu.

[35] V. Stajić, Građa za polit. ist. N. Sada, N. Sad, 1951, str. 109, 110.

[36] Sl. Bačić. Povelje sl. kr. gradova N. Sada, Sombora i Subotice, Subotica, 1995, str. 62, 69 i 70.

[37] V. Stajić, Građa za polit. ist. N. Sada, N. Sad, 1951, str. 106.

[38] Sl. Bačić, Povelje sl. kr. gradova N. Sada, Sombora i Subotice, Subotica, 1995, str. 14. Ugarsko namesničko veće, sa sedištem u Požunu (današnja Bratislava), a zatim u Budimu, osnovano 1723, godine i Ugarska dvorska komora, sa sedištem u Beču, zatim u Budimu, predstavljaju centralne državne organe u Ugarskoj, preko kojih su Habzburški vladari sprovodili vlast.

[39] M. Erdujhelji, Istorija N. Sada, N. Sad, 1894, (prevod sa mađarskog), str. 440, 451.

[40] Sl. Bačić, Povelje sl. kr. gradova N. Sada, Sombora i Subotice, Subotica, 1995, str. 69.

[41] „Jus Gladii” - pravo mača, odredba još iz rimskog prava; prema sedmoj tački Povelje: Concedimus quoque huic Liberae Regiaeque Civitati nostrae Jus Gladii, (Ustupamo takođe ovoj slobodnoj kraljevskoj varoši našoj pravo suditi o glavu), M. Erdujhelji, Istorija N. Sada, N. Sad, 1894, (prevod sa mađarskog), Povelja, tačka 7, str. 440, 441 i 451.

[42] V. Stajić, Građa za polit. ist. N. Sada, N. Sad, 1951, str. 184, 185. V. Stajić opisuje građenje gubilišta, koje je bilo potrebno za izvršenje smrtne kazne. Izgrađeno je van grada, vrlo svečano, od 29. do 31. avgusta, a prva smrtna kazna je izvršena posle 10 dana. Prvi kažnjenik je bio kalfa Gligorije Stojković, koji je potkradao svog gazdu, trgovca Pavla Popovića. Bilo mu je svega 20 godina kada je obešen. Drugom osuđeniku, Simi Radosavljeviću bila je odrubljena glava, a telo stavljeno na točak.

[43] Isto, str. 181. 1. aprila 1748. godine napravio je magistrat ugovor s Karlom Tišlerom, dželatom u Petrovaradinu za izvršavanje tih poslova, sa platom od 120 forinti godišnje.

[44] Sl. Bačić, Povelje sl. kr. gradova N. Sada, Sombora i Subotice, Subotica, 1995, str. 70, 71.

[45] Prva knjiga zapisnika sa sednica magistrata sačuvana je tek iz 1754. godine i nalazi se u Istorijskom arhivu Novog Sada. Međutim, Vasa Stajić u svojoj knjizi „Građa za političku istoriju Novog Sada”, Novi Sad, 1951, često daje navode iz ranijih magistratskih protokola, što znači da su do tada postojali.